Η κουλτούρα της ντροπής

Η κουλτούρα της ντροπής

¨…και έφαγαν και διηνοίχθησαν οι οφθαλμοί των δύο και έγνωσαν ότι γυμνοί ήσαν και έρραψαν φύλλα συκής και εποίησαν εαυτοίς περιζώματα¨ΓΕΝΕΣΙΣ (Α΄Κεφάλαιο της Βίβλου)

Πιο πολύ και από τον έρωτα ή το μίσος, το αίσθημα της ντροπής διαταράσσει συθέμελα τις ψυχοσυναισθηματικές μας ισορροπίες κομματιάζοντας, συχνά, και τις πιο θετικές εικόνες που έχουμε για τον εαυτό μας. Αποδιοργανώνει τις συμπεριφορές μας και ανοίγει κερκόπορτες σε μια σειρά επώδυνων συναισθημάτων με αποκορύφωμα το έντονο άγχος και την μελαγχολία.

Το χαμήλωμα των ματιών, το κοκκίνισμα του προσώπου, το αδιόρατο τρέμουλο των χεριών, η αίσθηση του ¨ν’άνοιγε η γη να με καταπιεί¨, το αίσθημα της απόλυτης αποτυχίας, τα επικριτικά και αποδοκιμαστικά βλέμματα του κόσμου, η ταχυπαλμία και η παράλυση ολάκερου του σώματος και της ψυχής…. είναι σταχυολογήματα της ανθρώπινης εμπειρίας που όλοι μας έχουμε βιώσει σε κάποια στιγμή της ζωής μας.

Σε μιαν απλή διαπίστωση, η ντροπή μπορεί να οριστεί ως το συναίσθημα που γεννιέται όταν, αξιολογώντας πράξεις, συναισθήματα, σκέψεις και συμπεριφορές μας, καταλήγουμε στο συμπέρασμα πως διαπράξαμε κάτι κακό ή λαθεμένο. Για πολλούς ανθρώπους, αυτή η ¨διαπίστωση¨(συχνά παραμορφωμένη και παρατραβηγμένη) είναι και η αρχή ενός φαύλου κύκλου ενόχων και ανασφάλειας: Η αίσθηση της ολικής και ανεπανόρθωτης αποτυχίας, πυροδοτεί τάσεις δραπέτευσης και απομόνωσής τους από το περιβάλλον. Πολλές φορές, η επιθυμία βιολογικής εξαφάνισής τους μεταφράζεται σε καταστρεπτικές συμπεριφορές: Αλκοολισμός και χρήση ναρκωτικών , είναι τυποικά παραδείγματα. Οχι σπάνιες και οι απόπειρες αυτοκτονίας – ακραία απάντηση ντροπιασμένων ατόμων. Πίσω από κάθε ιστορία ντροπής , κρύβεται και κάποιο παιδικό βίωμα ταπείνωσης και περιφρόνησης , απόρριψης και εξευτελισμού: Εμπειρίες βαθιές και ανεξίτηλες που συνήθως αναπαράγονται στις μετέπειτα ηλικίες, μεταμορφώνοντας συχνά το θύμα σε θύτη και διαινίζοντας την κουλτούρα της ντροπής: Μιας κουλτούρας της οποίας οι ρίζες, κατά τον πρωτοπόρο στον τομέα Αμερικανό ψυχίατρο Michael Lewls, βρίσκονται τόσο στην ιστορία της ύπαρξης του ανθρώπινου είδους όσο και στην εξελικτική πορεία κοινωνικών και ατομικών αξιών. Με γνώμονα αυτή την τοποθέτηση, ο βιβλικός μύθος της δημιουργίας του κόσμου και της ανθρώπινης κοινωνίας, είναι σαφής και κατηγορηματικός: Οι Πρωτόπλαστοι, παρακούοντας τον Δημιουργό και αναζητώντας τη Γνώση, ένοιωσαν τη διαφάνεια και την απειλή του ξεγυμνώματός τους. Επισύροντας τον διωγμό και την τιμωρία, δημιούργησαν την πρώτη ανθρώπινη κοινωνική δομή: Η ανθρώπινη οικογένεια απέκτησε και το κυρίαρχο συναίσθημα της: την ντροπή.

Εν τούτοις, παρ’όλη την εξουσιαστικότητα και κυριαρχία του ¨κληρονομικού¨παράγοντα, κοινωνικές αξίες και ιδεολογίες καθώς και ατομικές φιλοσοφίες και ψυχολογικές διαφοροποιήσεις, καταφέρνουν συνήθως να αποδυναμώσουν τον καταστρεπτικό ρόλο της ντροπής. Παρ’όλα αυτά, σε ορισμένες περιπτώσεις ψυχολογικών διαταραχών, όπως η μελαγχολία και ορισμένες περιπτώσεις ψυχολογικών διαταραχών, όπως η μελαγχολία και ορισμένες νευρώσεις, η ντροπή σαν κεντρικό σύμπτωμα, κυριαρχεί δυναστικά και τιμωρητικά πάνω στον πάσχοντα, αποδυναμώνοντας κάθε του άμυνα και οδηγώντας τον σε βαθιά απαισιοδοξία και αυτοεγκατάλειψη. Πολλάκις, παρά την αποτελεσματική αντιμετώπιση των πρωταρχικών διαταραχών, το αίσθημα της ντροπής (και του ¨στιγματισμού¨) παραμένει άθικτο. Σε αυτές τις περιπτώσεις η μόνη αποτελεσματική παρέμβαση είναι η ονομαζόμενη Δυναμική Ψυχοθεραπεία. Συνήθως μακρόχρονη και βαθιά αποκαλυπτική, σκοπεύει στην αναβίωση και εξωτερίκευση τραυματικών βιωμάτων. Σ’ ένα ξεγύμνωμα ψυχολογικο, ¨χωρίς αιδώ και χωρίς ντροπή¨. Και σε μια γνώση χωρίς τιμωρία και αποπομπή, παρά μόνος αυτήν (δηλαδή την αποπομπή) της ντροπής.