Τα ταμπού και εμείς

Τα ταμπού και εμείς

Είναι άραγε τα ταμπού απολιθώματα ενός μακρινού παρελθόντος; Απομεινάρια πρωτόγονων και υπανάπτυκτων κοινωνιών που εξαφνίζονται σιγά-σιγά από τον πλανήτη μας; Η μήπως ζωντανοί ¨μηχανισμοί¨ελέγχου και πίεσης που λειτουργούν ανενόβλητα στην καθημερινότητά μας; Οποια και να είναι η τελική διαπίστωση, η σκιά τους συμβαδίζει (περπατά ή μπλέκεται) πολλές φορές μαζί με τη δικιά μας: Αλλοτε σαν ¨προστάτης άγγελος¨και άλλοτε σαν ¨ραμφαιούχος τιμωρός¨.

Γίνεται έτσι ζήτημα πρωταρχικής σπουδαιότητας για την ανθρώπινη κοινωνική οργάνωση και ειδικότερα για την ψυχιατρική . Η τελευταία καλείται συχνά να θεραπεύσει αυτό που η νομοθεσία δεν μπορεί να συγκρατήσει (τακτοποιήσει).

Η λέξη¨ταμπού¨είναι πολυνησιακής προέλευσης. Παραλλαγές της, όπως ¨κάπού¨και ¨ταπού¨, υπάρχουν στη Χαβάη και ανάμεσα τους Μαορί-αυτόχθονες κάτοικους της Νέας Ζηλανδίας. Αναφέρεται στους πολιτιστικούς περιορισμούς που επιβάλλει η κουλτούρα κάθε κοινωνίας σε ορισμένες παρορμήσεις και αναζητήσεις ικανοποίησης και ευχαρίστησης. Αποτελούσαν ένα σύστημα κανόνων και άγραφων νόμων της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Αιμομιξία, σεξουαλικότητα, γενοκτονία, πολιτική ανυπακοή, ιεροσυλία,ρατσισμός κ.ο.κ. (ο κατάλογος των απαγορευμένων συμπεριφορών είναι μακροσκελής).

Πολλά από αυτά μας είναι γνώριμα και αποδεκτά. Αλλα ακούγονται αστεία και παρωχημένα.

Τα ταμπού τα συναντάμε και στη Μυθολογία μας. Ο Προμηηθέας καταπάτησε το ταμπού της γνώσης, παραδίδοντας στους ανθρώπους το μυστικό της φωτιάς. Ο Ορέστης παρέβη το ταμπού της μητροκτονίας. Και στις δύο περιπτώσεις το θεωρούμενο ¨έγκλημα¨είχε και την τιμωρία.

Το πιο χαρακτηριστικό όμως παράδειγμα προέρχεται από τη Βίβλο. Η γέννηση του κόσου είναι συνώνυμη με την τιμωρία!!! Ο Αδάμ και η Ευα, σπάζοντας το ¨σεξουαλικό¨ταμπού (ή μάλλον αυτό της γνώσης),διώχνονται από τον Παράδεισο.

Η σημασία των ταμπού είναι αρκετά διφορούμενη. Απο τη μία μεριά είναι κάτι το ϊερό¨,¨γοητευτικό¨,και από την άλλη κάτι το επικίνδυνο και ¨βρόμικο¨. Κλασικό παράδειγμα η σεξουλική μας συμπεριφορά. Τα σεξουαλικά ταμπού επιβάλλανε (για πολλές εκατονταετίες) απαγορεύσεις στην ηδονή και την ευχαρίστηση.

Αναφερόμενοι πάντα στη σεξουαλικότητα, η πρόσφατη ¨επιδημία του AIDS¨δημιούργησε καινούργια ταμπού. Αυτά που αφορούν την αποφυγή πολλαπλών και ανεξέλεγκτων σεξουαλικών επαφών, καθώς και τη χρήση προφυλακτικών. Οι παραβάτες του συχνά κυριεύονται από άγχος και φόβο μόλυνσης,που ορισμένες φορές εξελίσσεται σε καταστάσεις νευρικού κλονισμού.

Τα ταμπού, λοιπόν, είναι κοινωνικοί μηχανισμοί ελέγχου και υπακοής, καθώς και επιβολής συγκεκριμένων συμπεριφορών σε επικίνδυνες καταστάσεις. Αλλοτε εξυπηρετούν σκοταδιστικές και συντηρητικές ιδεολογίες και πολιτικοοικονομικά συμφέροντα και άλλοτε πάλι έχουν ευεργετικό χαρακτήρα για την πλειοψηφία της κοινωνίας. Δημιουργούν αυτό που λέει ο λαός μας, τον φόβο ¨που φυλάει τα έρμα¨.

Υπάρχουν όμως περιπτώσεις, που η καταπάτηση ενός ταμπού (είτε στην πραγματικότητα είτε στη φαντασία) οδηγεί τον παραβάτη σε ακραία ψυχολογικά και συναισθηματικά ¨βασανιστήρια¨. Η λεγόμενη ¨ιδιοψυχαναγκαστική νεύρωση¨είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Τα συμπτώματα της; Ατελειώτοι και συνεχείς εσωτερικοί διάλογοι που το περιεχόμενο τους είναι συνήθως αυτοενοχοποιητικό (¨εγώ έφτιαξα¨,¨αμάρτησα¨,¨έπρεπε να τα κάνω αλλιώς¨…). Εντονες αμφιβολίες (¨έκλεισα την πόρτα πριν φύγω;¨, ¨έσβησα την κουζίνα;¨) που συνήθως συνοδεύονται από κουραστικές και τυραννικές κινήσεις. Ο πάσχων μπορεί να γυρίσει σπίτι του πέντε και έξι φορές για να σιγουρευτεί πως όλα είναι εντάξει! Εντονο άγχος και φόβος, που πολλές φορές καταλήγει σε βαριά μελαγχολία. Φόβος μόλυνσης από ¨μικρόβια¨που οδηγεί τον πάσχοντα σε τελετουργικούς¨καθαρισμούς¨(μπορεί να πλύνει τα χέρια του μέχρι και 1000 φορές την ημέρα). Αυτό, όμως, που κάποτε εθεωρείτο ¨θεία δίκη¨και ¨θεία τιμωρία¨και κατέληγε σε εγκλεισμό σε άσυλο ή σε αυτοκτονία, σήμερα έχει την αποτελεσματική θεραπεία του.